Ręczniki obrzędowe- reaktywacja Alina Dębowska

RĘCZNIK OBRZĘDOWY PODLASKICH BIAŁORUSINÓW- REAKTYWACJA

Projekt realizowałam  w II półroczu 2023 roku w ramach  programu stypendialnego Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi dla Twórców Ludowych ze środków Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi pod honorowym patronatem Muzeum Podlaskiego w Białymstoku.

 Alina Dębowska- Jankiewicz, kustosz Muzeum Podlaskiego w Białymstoku 

Jednym ze świadectw kulturowego bogactwa mniejszości białoruskiej zamieszkującej obecne województwo podlaskie są ręczniki obrzędowe, których zdobnictwo jest unikatowe. Ręcznik ozdobiony niepowtarzalnym zdobnictwem to relikt, który mówi nam niezwykle dużo o bogactwie nie tylko kultury materialnej, a także duchowej. Stanowił obowiązkowy element obrzędowości społecznej, rodzinnej, dorocznej mieszkańców wsi. Towarzyszył człowiekowi w jego życiowej drodze.  Był niemym świadkiem w czasie chrztu, ślubu, wesela czy pogrzebu. Młode dziewczęta obowiązkowo przygotowywały w ramach posagu od 3 do 5 ręczników.  W domach i cerkwiach zdobiono nim obrazy święte- ikony. Zdobione nim były także przydrożne i cmentarne krzyże. Wieszano je jako dziękczynienie Bogu za wysłuchanie próśb.

Anna Dobosz, Ploski, pow.bielski, lata 50.XX w.      
Przedszkole nr 9 Leśna Polana w Bielsku Podlaskim

Pomysł odtworzenia ręczników obrzędowych ze zdobnictwem z przełomu XIX/XX w. dojrzewał we mnie przez kilka lat. W tym czasie realizowałam wiele działań, które bezpośrednio lub pośrednio dotyczyły podlaskiej tkaniny ludowej, w tym ręcznika obrzędowego. Prowadziłam badania terenowe, wykłady, warsztaty haftu i koronki, spotkania z mieszkańcami i organizowałam wystawy.

W polu moich zainteresowań  znalazło się najstarsze wzornictwo ręczników obrzędowych, które „odeszło” w zapomnienie po 1915 r., po bieżeństwie, w którym większość ludności białoruskiej zamieszkującej Podlasie wzięła udział. Opuszczając swoje domy, pakując się w pośpiechu zabierała ze sobą wszystko co najcenniejsze. A wracając po 5-6 latach z uchodźctwa zastawała puste, opuszczone a często spalone domostwa.  Wraz z odbudową nowego życia często brakowało depozytariuszy, którzy mogliby przekazać tradycyjne wzornictwo kolejnym pokoleniom.  Albowiem duża część mieszkańców nie powróciła do rodzinnych stron, ginąc w czasie I wojny światowej,  rewolucji, a także od chorób i głodu.

W latach 20-30. XX w. zmieniło się radykalnie wzornictwo ręczników obrzędowych. Haft liczony, krzyżykowy w tonacji  czerwono – czarnej został zastąpiony wielobarwnym haftem płaskim.

Wybrałam do odtworzenia  5 ręczników zdobionych ornamentem geometrycznym oraz roślinnym ze zbiorów  Muzeum Podlaskiego w Białymstoku (MBP/E/874), Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej (MB/E/5583, MB/E/2675) oraz z kolekcji prywatnych. Zrysowany ornament  przeniosłam na tkaninę lnianą utkaną w latach 30.XX w przez mieszkankę pow. hajnowskiego. Odtworzyłam koronkę szydełkową zdobiącą  końce ręczników.

Ornament z ręcznika obrzędowego ze zbiorów Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej,  nr inw. MB/E/2657, Dawidowicze,   pow. białostocki, 1914 r.
Ornament z ręcznika obrzędowego ze zbiorów Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej,  nr inw. MB/E/5583. Autorka: Barbara Wierzbicka, Trześcianka, pow. hajnowski, 1905 r.
Ornament z ręcznika obrzędowego ze zbiorów Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, nr inw. MBP/E/874. Autorka: Maria Stepaniuk, Knorozy, pow. bielski, 1914-1918.
Ornament z ręcznika obrzędowego ze zbiorów prywatnych. Autorka:  Nadzieja Ostapczuk, Soce,
pow. hajnowski, 1914-1915.
Ornament z ręcznika obrzędowego ze zbiorów prywatnych. Autorka: Maria Pierewoj,
 Ogrodniki, pow.bielski, 1914-1915.

W ramach stypendium przeprowadziłam kwerendy w Muzeum Podlaskim w Białymstoku, Podlaskim Muzeum Kultury Ludowej, Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach oraz u osób prywatnych. Dotarłam do wzornictwa z przełomu wieku XIX/XX w. W tym obok ręczników zdobionych haftem tkackim dominował haft krzyżykowy czarno- czerwony, który postanowiłam w ramach projektu promować i zachować od zapomnienia. Wybrałam 5 ręczników zdobionych ornamentem geometrycznym, jak i roślinnym. Zrysowany ornament  przeniosłam na tkaninę lnianą utkaną w latach 30.XX w przez mieszkankę pow. hajnowskiego. Odtworzyłam także koronkę szydełkową zdobiącą  końce ręczników.

Liczę na to, że  poprzez realizację projektu przyczynię się do uratowania od zapomnienia ornamentów wykonywanych haftem krzyżykowym, który był tak popularny na przełomie  XIX/XX w. na Podlasiu.

Serdecznie dziękuję za pomoc i wsparcie, które otrzymałam w trakcie realizacji projektu.

Alina przesłała nam wzory, za co serdecznie dziękujemy, i dzięki temu możemy wam je udostępnić w formie plików PDF.

Wzory do pobrania:

Wzór 1

Wzór 2

Wzór 3

Wzór 4

Współpraca: Halina Aleksiejuk, Justyna Jurczuk, prof. Olga Łobaczewska, Magdalena Kozioł, Jerzy Ostapczuk. Halina Pierewoj, Aleksandra Pluta,  Maria Tomczuk.

Stypendystka: Alina Dębowska – Jankiewicz, kustosz Muzeum Podlaskiego w Białymstoku

VII-XII 2023

Partner:

Bielski Dom Kultury im. Marszałka Józefa Piłsudskiego

Program stypendialny Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi dla Twórców Ludowych ze środków Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi  realizowany  pod honorowym patronatem Muzeum Podlaskiego w Białymstoku przy wsparciu Fabryki Nici Ariadna S.A.

                                                 

Dodaj komentarz

Chcesz być na bieżąco z blogiem,
a także otrzymywać inspiracje ze świata haftu na Twoją skrzynkę mailową?
Zapisz się na newsletter Szkoły Haftu:

Dołączając do newslettera, zapisujesz się do listy mailowej Szkoły Haftu. Od czasu do czasu będę wysyłać Ci wartościowe informacje ze świata haftu. Możesz wypisać się w każdej chwili.